Παρουσίαση του Παναγιώτη Σαϊνατούδη, ιδρυτή του Πελίτι στο πρώτο επιμορφωτικό σεμινάριο του Δικτύου: Γεωργία και Περιβάλλον του ΚΕΠΕΑ Νάουσας σχολικό έτος 2026 – 2027
Τετάρτη 18 Νοεμβρίου 2026
Το πρώτο ερώτημα όταν κάνουμε ένα σχολικό λαχανόκηπο είναι να δούμε ποια είναι η πρόθεση μας.
Θέλουμε να ομορφύνουμε το σχολείο μας;
Θέλουμε να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά στο να αποκτήσουν δεξιότητες και να γνωρίσουν τα φυτά που τρώνε;
Θέλουμε να διατηρήσουμε παραδοσιακές ποικιλίες σπόρων της περιοχής μας;
Σε έναν σχολικό λαχανόκηπο μπορούν να ισχύουν τα παραπάνω και ακόμη περισσότερα πράγματα.
Το Πελίτι ασχολείται από το 1995, με τη συλλογή, διατήρηση και διάδοση των παραδοσιακών ποικιλιών σπόρων. Όποτε με τα σχολεία που έρχεται σε επαφή βάζει και το θέμα της διατήρησης των τοπικών ποικιλιών.
Η δημιουργία ενός σχολικού λαχανόκηπου βασίζεται σε εννιά βασικά βήματα:
Οργάνωση και Εθελοντισμός: Συγκρότηση συνεργατικής κοινότητας με συμμετοχή εκπαιδευτικών, διεύθυνσής του σχολείου, μαθητών, γονέων και άλλων συνεργατών – εθελοντών για προετοιμασία.
Σχεδιασμός και Χαρτογράφηση: Οι μαθητές χαρτογραφούν τον αύλειο χώρο, σημειώνοντας σημεία με ήλιο και σκιά για να επιλέξουν την ιδανική τοποθεσία (τουλάχιστον 6 ώρες ηλιοφάνειας).
Προετοιμασία Εδάφους: Καθάρισμα της περιοχής από χόρτα και τις πέτρες, σκάψιμο σε βάθος 20-30 εκατοστά και ενσωμάτωση κομπόστ ή καλά χωνεμένης κοπριάς για γονιμότητα.
Ο καλύτερος τρόπος είναι να δημιουργήσουμε υπερυψωμένα παρτέρια από ξύλο, ή πλαστικές δεξαμενές, τσιμεντόλιθους κ.λ.π και Στη βάση των παρτεριών τοποθετούμε κομμάτια από κορμούς, κλαδιά για να δώσουν οργανική ουσία σε βάθος χρόνου, χαρτόνια, χώμα, κοπριά ή κομπόστ. Κάθε χρόνο μπορούμε να συμπληρώνουμε με οργανική ουσία.
Επιλογή Καλλιέργειας: Επιλογή εύκολων λαχανικών κατάλληλων για την εποχή Φθινόπωρο: μαρούλια, ραπανάκια, ρόκα, κρεμμυδάκια, για γρήγορα αποτελέσματα και καρότα, αρακάς, για ποιο αργά αποτελέσματα. Είναι καλό να ξεκινήσετε με το ρεπανάκι, τη ρόκα το κρεμμυδάκι και το μαρούλι που θα δείτε πολύ γρήγορα την ανάπτυξη των φυτών και θα φάτε σχετικά γρήγορα τους καρπούς.
Τέλη Ιανουαρίου, Φεβρουάριο και Μάρτιο σπορεία μέσα στην τάξη με: ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες κ.λ.π. τα φυτά θα μοιραστούν στους μαθητές πριν κλείσει το σχολείο για τις γιορτές του Πάσχα. Αν υπάρχει δυνατότητα να μείνουν στο σχολείο μπορούν να μοιραστούν στο τέλος της σχολικής χρονιάς. Οι σπόροι θέλουν περίπου 60 μέρες ως που να γίνουν τα φυτά και να μπορούν να μεταφυτευτούν σε μόνιμη θέση.
Φύτευση: Φύτευση σε σωστές αποστάσεις, τοποθετώντας τα ψηλά φυτά στη βόρεια πλευρά για αποφυγή σκίασης.
Πότισμα: Τακτικό πότισμα στη ρίζα, προτιμώντας πρωινές ώρες για το καλοκαίρι το μεσημέρι για το χειμώνα, για αποφυγή ασθενειών, με έλεγχο υγρασίας εδάφους, βάζουμε το δάχτυλο μας στο χώμα αν είναι στεγνό στα δύο εκατοστά ποτίζουμε.
Συντήρηση: Αφαίρεση χόρτων που δεν χρειάζονται, αφαίρεση φυτών ή κλαδιών που ξεράθηκαν κ.λ.π.
Συγκομιδή και Εκπαίδευση: Συλλογή των καρπών όταν ωριμάσουν και χρήση της διαδικασίας για διαθεματική μάθηση και κριτική σκέψη.
Συλλογή σπόρων για την επόμενη χρονιά:
Για σχολεία που δεν έχουν κήπους στην αυλή τους μπορούν να φυτέψουν σε ζαρντινιέρες μέσα στην τάξη ή να κάνουν κάθετους κήπους με μεγάλα μπουκάλια νερού. Είναι σημαντικό τα φυτά να έχουν άμεσο φως.
Σύνδεση σχολικού κήπου και μαθημάτων.
Ο σχολικός λαχανόκηπος συνδέεται με τα μαθήματα μέσω διαθεματικής προσέγγισης — ο κήπος γίνεται «εργαστήριο» όπου κάθε μάθημα βρίσκει πρακτικό περιεχόμενο:
| Μάθημα | Παράδειγμα δραστηριότητας |
| Φυσικές Επιστήμες | Φωτοσύνθεση, κύκλοι θρεπτικών συστατικών, παρατήρηση οικοσυστήματος, κομποστοποίηση |
| Μαθηματικά | Μέτρηση, καταγραφή και γραφήματα ανάπτυξης φυτών (στατιστική), υπολογισμός κατανάλωσης νερού κλπ |
| Γλώσσα | Ημερολόγιο παρατήρησης, δημιουργία αφίσας κ.λ.π |
| Μελέτη Περιβάλλοντος | Βιοποικιλότητα, αειφορία, κλιματική κρίση, βιολογική καλλιέργεια |
| Προσωπική & Κοινωνική Αγωγή | Βάρδιες φροντίδας, συνεργασία, υπευθυνότητα, κριτική σκέψη |
| Τέχνες | Βοτανική σχεδίαση, δημιουργία ψηφιακού ημερολογίου |
| Ξένες Γλώσσες | Ονοματολογία λαχανικών/φυτών, σύντομες περιγραφές
Πρακτικοί τρόποι ενσωμάτωσης: |
Κλειδιά επιτυχίας: δέσμευση μαθητών και εκπαιδευτικών, διαθεσιμότητα χώρου/εργαλείων, και συνεπής — όχι εφάπαξ — ενσωμάτωση σε περισσότερα από ένα μάθημα. Οι μαθητές δεν είναι «βοηθοί», αλλά συμμετέχουν στον σχεδιασμό και τη διαχείριση, αναπτύσσοντας αυτονομία.
Φυλλώδη λαχανικά (γρήγορη συγκομιδή, ιδανικά για σχολείο)
| Λαχανικό | Βλάστηση | Συγκομιδή |
| Σπανάκι | 7-10 ημέρες | ~30 ημέρες |
| Ραδίκι | 6-8 ημέρες | 25-40 ημέρες |
| Ρόκα | 6-8 ημέρες | ~30 ημέρες |
| Μαρούλι (χειμερινό) | 5-7 ημέρες | 40-50 ημέρες |
| Σέσκουλο | 7-10 ημέρες | 30-40 ημέρες |
Ριζώδη & βολβώδη
Λαχανικό Σημείωση
Καρότο Σπορά άμεσα, συγκομιδή σε 3-4 μήνες
Παντζάρι Συγκομιδή σε ~3 μήνες
Ραπανάκι Ταχύτατο (4-6 εβδομάδες) — ιδανικό για πρώτο εμπειρικό πείραμα
Σκόρδο Συγκομιδή το καλοκαίρι
Κρεμμύδι ξερό Φύτευση, συγκομιδή σε ~5 μήνες
Λαχανάκια & όσπρια
Λαχανικό Σημείωση
Μπιζέλι Σπορά άμεσα, συγκομιδή άνοιξη
Κουκιά Σπορά φθινόπωρο, συγκομιδή άνοιξη
Για άμεσα αποτελέσματα (εντός 3-4 εβδομάδων): ραπανάκι, ρόκα, σπανάκι — οι μαθητές βλέπουν αποτέλεσμα γρήγορα.
Για μακροπρόθεσμο πρότζεκτ: σκόρδο, μπιζέλι, καρότο — δίνουν συγκομιδή την άνοιξη, επιτρέποντας παρατήρηση του πλήρους κύκλου.
Διαδοχική σπορά: σπέρνετε μικρές ποσότητες κάθε 2 εβδομάδες για συνεχείς συγκομιδές.
Προστασία: στις βόρειες περιοχές, χρησιμοποιήστε θερμοκήπιο/πλαστική σήραγγα για τα φυλλώδη μετά τα μέσα Νοεμβρίου.
💡 Το ραπανάκι είναι η καλύτερη επιλογή για ένα σχολείο που ξεκινά — βλαστάνει σε 6-9 ημέρες και συγκομίζεται σε 4-6 εβδομάδες, δίνοντας στους μαθητές άμεσο αποτέλεσμα των κόπων τους και ενθουσιασμό
Πώς ποτίζουμε σωστά το φθινοπωρινό κήπο;
Βασικές αρχές
Συχνότητα: 1–2 βαθιά ποτίσματα την εβδομάδα (αντί για 3–4 το καλοκαίρι).
Τα φυλλώδη (μαρούλι, ρόκα, σπανάκι) χρειάζονται 2–3 φορές/εβδ. λόγω ρηχών ριζών.
Τα ριζώδη (καρότο, παντζάρι) αντέχουν 1 φορά/εβδ.
Ποσότητα: Στόχος ~2,5 εκ. νερού την εβδομάδα (βροχή + πότισμα συνολικά). Ένα δοχείο-υδρομετρητής στον κήπο βοηθά να μην υπερποτίζεις.
Το βαθύ πότισμα αναγκάζει τις ρίζες να κατεβαίνουν, καθιστώντας τα φυτά πιο ανθεκτικά.
Ώρα: Πρωί για το καλοκαίρι, ως τις 9:00 — λιγότερη εξάτμιση, τα φύλλα στεγνώνουν πριν το βράδυ (μειώνει μούχλους). Μεσημέρι για το χειμώνα.
Πρακτικές συμβουλές για σχολικό κήπο
Τι να αποφύγεις
❌ Ευκίνητο, επιφανειακό πότισμα — κρατά τις ρίζες ψηλά, ευάλωτες στο κρύο.
❌ Βραδινό πότισμα — η υγρασία παραμένει στα φύλλα όλο το βράδυ → μούχλος.
❌ Σταθερό πρόγραμμα χωρίς έλεγχο — το φθινόπωρο έχει αλλαγές. Αν έχει βρέξει 2 εκ. τη προηγούμενη εβδομάδα, δεν χρειάζεται το πότισμα.
💡 Κανόνας για μαθητές: «Δάχτυλο μέσα στο χώμα — στεγνό; Ποτίζω βαθιά. Υγρό; Περιμένω.» Απλό, και διδάσκει παρατήρηση.
Πότε διακόπτουμε το πότισμα οριστικά;
Πότε σταματάς το συμπληρωματικό πότισμα
Συνθήκη Δράση
Σταθερές βροχές (≥ 1 εκ./εβδομάδα) Σταματάς — η βροχή φτάνει
Ξηρασία > 7-10 μέρες τον χειμώνα Ένα βαθύ πότισμα, μετά ξανά έλεγχος
Παγετός εδάφους (σε ψυχρές περιοχές, βόρεια Ελλάδα) Σταματάς οριστικά — το νερό δεν διεισδύει
Στην πράξη για την Ελλάδα: σε περιοχών, οι χειμωνιάτικες βροχές (Νοέμβριος–Μάρτιος) αναλαμβάνουν το «πότισμα». Επομένως, όταν οι βροχές γίνουν συνεπείς (συνήθως μέσα Νοεμβρίου – αρχές Δεκεμβρίου), διακόπτεις το συμπληρωματικό πότισμα.
Εξαιρέσεις που δεν σταματούν ποτέ
Νέα φυτεία (σπορόφυτα < 2 εβδομάδων): ποτίζεις καθημερινά μέχρι να ριζώσει, ανεξαρτήτως εποχής.
Λαχανικά σε γλάστρα/δοχεία: στεγνώνουν πολύ πιο γρήγορα από το έδαφος — ελέγχεις κάθε 2-3 μέρες ακόμα και τον χειμώνα.
Σκόρδο & μπιζέλι (χειμερινές καλλιέργειες): αν περάσουν 2 εβδομάδες χωρίς βροχή, ένα βαθύ πότισμα προστατεύει τη ρίζα.
Κανόνας για μαθητές
«Βροχή; Δεν ποτίζω. Ξηρασία > 7 μέρες + έδαφος στεγνό 3 εκ. κάτω; Ένα βαθύ πότισμα. Παγωμένο έδαφος; Ποτέ.»
Ποια φυτά απαιτούν πότισμα τον χειμώνα;
Φυτό Γιατί χρειάζεται
Λάχανο / Μπρόκολο / Κουνουπίδι Χρειάζονται σταθερή υγρασία (1,5 εκ./εβδ.) για υγιή κεφαλή
Καρότο Συνεπές πότισμα για να μην σκληραίνει ή ραγίζει
Παντζάρι Όμοια με καρότο — η ρίζα σκληραίνει στην ξηρασία
Λαχανάκια Βρυξελλών Μακρά βλάστηση, δεν αντέχει διακοπές
Ποτίστε 1 φορά/εβδ. σε ξηρές περιόδους (>7 μέρες χωρίς βροχή).
Εξαιρέσεις που «δεν κοιμούνται ποτέ»
Νέα φυτεία (< 2 εβδομάδων): καθημερινό πότισμα, ανεξαρτήτως καιρού.
Σκόρδο & μπιζέλι: αν περάσουν 2 εβδομάδες χωρίς βροχή, ένα βαθύ πότισμα προστατεύει τη ρίζα από σήψη.
Φυτά σε γλάστρα/δοχεία: στεγνώνουν 2-3× πιο γρήγορα — έλεγχο κάθε 2-3 μέρες.
Τι δεν χρειάζεται πότισμα
Πατάτες (εγκατεστημένες) — βαθιά ρίζα, αντέχουν.
Κρεμμύδι / Πράσο (εγκατεστημένα) — ανθεκτικά.
Αγκινάρα, Φινόκιο — μεσογειακά, σχεδόν αυτοίρρητα τον χειμώνα.
Όλα τα εγκατεστημένα φυτά σε καλά στραγγιζόμενο έδαφος με mulch.
Κανόνας για μαθητές
«Δάχτυλο 3 εκ. μέσα στο χώμα — στεγνό; Ποτίζω βαθιά. Υγρό; Περιμένω. Γλάστρα; Ελέγχω πιο συχνά.»
Το κλειδί δεν είναι η συχνότητα αλλά η παρατήρηση — ακριβώς αυτό που μαθαίνεις
Πότε είναι η καλύτερη ώρα για πότισμα τον χειμώνα;
Καλοκαίρι vs Χειμώνας
Εποχή Καλύτερη ώρα Γιατί
Καλοκαίρι Πρωί (5:00–9:00) Λιγότερη εξάτμιση, τα φύλλα στεγνώνουν
Χειμώνας Μεσημέρι (10:00–14:00) Το έδαφος είναι θερμότερο → μεγαλύτερη διείσδυση
Γιατί μεσημέρι τον χειμώνα;
Θερμοκρασία εδάφους: Το έδαφος φτάνει στο μέγιστο της θερμοκρασίας του το μεσημέρι — ακόμα και τον χειμώνα. Μελέτη του Purdue δείχνει 38% μεγαλύτερη απορρόφηση νερού στο μεσημέρι vs. 7:00 π.μ. τον Ιανουάριο.
Χρόνος πριν τον παγετό: Δίνεις 4–6 ώρες για να «κατέβει» το νερό στις ρίζες πριν η θερμοκρασία πέσει κάτω από το 0°C.
Αποφυγή πάγου: Αν ποτίσεις νωρίς το πρωί, το έδαφος μπορεί να είναι ακόμα ψυχρό/παγωμένο — το νερό τρέχει στην επιφάνεια και παγώνει.
Προϋποθέσεις πριν ποτίσεις
Θερμοκρασία αέρα > 40°F (~4°C)
Έδαφος απαγωμένο (ελέγχεις με δάχτυλο)
Χωρίς χιόνι/πάγο στην επιφάνεια
Χωρίς παγετό τις επόμενες 24–48 ώρες
⚠️ Αν δεν πληρούνται αυτές οι συνθήκες, δεν ποτίζεις — το νερό θα τρέξει ή θα παγώσει, χωρίς να φτάσει στις ρίζες.
Κανόνας για μαθητές
«Το πρωί; Ψυχρό. Το μεσημέρι; Θερμότερο. Ποτίζω μεσημέρι, όχι πρωί — είναι το αντίστροφο του καλοκαιριού.»
Ποια φυτά χρειάζονται λιγότερο πότισμα τον χειμώνα;
Κρατάμε μόνο βροχή (σχεδόν μηδενικό πότισμα)
συνολικό νερό.
Μεσογειακά (ανθεκτικά, σχεδόν μηδενικό πότισμα)
Βότανο Γιατί στο σχολείο
Δεντρολίβανο Πολυετές 10-20 χρόνια, ανθεκτικό σε ξηρασία, αρωματικό — ιδανικό για το σχολείο.
Θυμάρι Χαμηλό (10-20 εκ.), καλό για περίγραμμα παρτεριών, προσελκύει μέλισσες
Φασκόμηλο Γκρι-πράσινα φύλλα, ωραίο για αισθητική, ανθεκτικό
Λεβάντα Προσελκύει επικονιαστές — τέλειο για Μελέτη Περιβάλλοντος
Συστάσεις για σχολικό κήπο
Το «ιδανικό τριών» για αρχή:
Δεντρολίβανο + Ρήγανη + Θυμάρι — μεσογειακά, ανθεκτικά, αρωματικά, σχεδόν μηδενικό πότισμα. Τα παιδιά τα αγγίζουν, τα μυρίζουν, τα τρώνε. Δεν χρειάζονται φροντίδα, αφήνουν χρόνο για παρατήρηση.
Πρακτικές συμβουλές:
Ομάδες ανάλογα με τις ανάγκες σε νερό
Περίγραμμα: Θυμάρι ή λεβάντα στα άκρα παρτεριών — χαμηλά, διακοσμητικά, ανθεκτικά.
Ενδημικά: Προτίμησε ελληνικές ποικιλίες (π.χ. Origanum vulgare ) — σύνδεση με Μελέτη Περιβάλλοντος.
Πολυετή vs ετήσια: δεντρολίβανο, θυμάρι, ρήγανη, φασκόμηλο, λεβάντα = πολυετή (φυτεύεις μία φορά, μένουν χρόνια). Ετήσια σπέρνεις κάθε χρόνο.
💡 Παιδαγωγικό κλειδί: Τα βότανα είναι το «εργαστήριο αισθήσεων» του κήπου — μυρωδιά, άγγιγμα, γεύση. Ένα 10-λεπτο «μυρίζω, αγγίζω, γεύομαι» πριν τη διδασκαλία δημιουργεί συνδέσεις που ένα βιβλίο δεν μπορεί.
Ο λαχανόκηπο του 24ου Δημοτικού Σχολείου Ευόσμου Θεσσαλονίκης
Διαβάστε περισσότερα άρθρα σχετικά με τις δράσεις του Πελίτι και τους σχολικούς κήπους.

